در سال‌های اخیر با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی و ورود آن‌ها به حوزه ترجمه، پرسش‌های تازه‌ای درباره آینده این حرفه مطرح شده است؛ اینكه آیا ماشین می‌تواند جایگزین مترجم انسانی شود، آیا ترجمه ادبی به دانشی فراتر از واژه‌شناسی نیاز دارد و نقش مترجم در این جهان هوشمند چیست؟
برنامه «ققنوس» رادیو فرهنگ در گفت‌وگویی تخصصی با دكتر عظیم طهماسبی، عضو هیئت علمی بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ابعاد گوناگون تاثیر هوش مصنوعی بر صنعت ترجمه را زیر ذره‌بین برده است.
دكتر عظیم طهماسبی در گفت‌وگو با رادیو فرهنگ، با اشاره به لزوم بازنگری در نام‌گذاری این فناوری گفت: من ابتدا می‌خواهم به خود واژه "هوش مصنوعی" اشاره كنم؛ استاد بهاءالدین خرمشاهی معادل‌های خوبی مانند "هوش‌افزار" یا "هوش‌افزا" را برای Artificial Intelligence پیشنهاد داده‌اند كه فرهنگستان نیز واژه "هوشواره" را برگزیده است. اما در خصوص اینكه عاملیت مترجم زیر سؤال رفته است؛ این گزاره‌ای است كه از سوی بسیاری از مترجمان تصدیق نمی‌شود. اگر بگوییم با آمدن این هوش‌افزار، فرآیند ترجمه وارد سطح دیگری شده است، درست‌تر است. شما ممكن است بتوانید یك متن شسته و رفته دانشنامه‌ای یا علمی را تا حد زیادی به درستی ترجمه كنید، اما در متون تخصصی یا ادبی، این كار هنوز به طور كامل انجام نگرفته است.
این مترجم و پژوهشگر با تشریح تغییرات ساختاری این حرفه افزود: ما اكنون از دوران مترجم خالص، وارد دوره "مترجم سایبرگ" یا سایبرگی شده‌ایم؛ اصطلاح سایبرگ ترنسلیتر یعنی هم‌كنشی مترجم و هوش‌افزار. یعنی مترجم با كمك این هوش‌افزار كارش را در یك مرحله جدید پیش می‌برد. در ترجمه ادبی، ماشین نمی‌تواند تصمیم‌گیرنده نهایی باشد؛ چرا كه صاحب ذوق نیست، مخاطب‌شناسی كامل ندارد و شم زبانی را دارا نیست. هوش‌افزار پیشنهاد می‌دهد، اما مترجم در این میان باید هدایت‌گر، تسهیل‌گر و نظارت‌گر باشد و گزینش و داوری نهایی همچنان بر عهده انسان است.
وی در پاسخ به این پرسش كه آیا برای مخاطبان عام نیز همچنان به مترجم انسانی نیاز است، تصریح كرد: بله، نیاز است؛ به چند دلیل. نخست اینكه داده‌های هوش مصنوعی گاهی بسیار دقیق نیست و خلط مبحث رخ می‌دهد. دوم، منِ انسان ایرانی با یك چارچوب فكری، عقیدتی و اندیشگانی خاص، رویكرد مشخصی دارم؛ در حالی كه هوش مصنوعی رویكردی خنثی دارد و سعی می‌كند حد متعادلی را نگه دارد تا همه را راضی نگه دارد. هویت ایرانی و دغدغه‌های خاص ما در خروجی‌های خام هوش مصنوعی گم می‌شود. به عنوان نمونه، وقتی من در حال نوشتن مقاله‌ای درباره "جمال الغیطانی"، نویسنده مشهور مصری بودم، برایم مهم بود كه دوره هنرستان ایشان در خصوص فرش ایرانی و تأثیر آن بر روایت‌گری‌اش در داستان را برجسته كنم؛ اما هوش مصنوعی چنین جزئیات ظریفی را كنار می‌گذارد و به سراغ داده‌های دم‌دستی می‌رود.
دكتر طهماسبی در پایان درباره میزان كارآمدی این ابزار برای افراد متخصص و مبتدی خاطرنشان كرد: اگر كسی سال‌ها تحصیل و مطالعه كرده باشد و به دانش زبانی گسترده‌ای رسیده باشد، هنگام مواجهه با هوش‌افزار می‌تواند خطای آن را بگیرد و بهترین انتخاب را انجام دهد؛ اما فرض كنید یك دانشجوی ترم دوم یا سوم با كمترین تجربه، چنین پیشینه ذهنی ندارد كه بتواند انتخاب درستی داشته باشد و حتی خطاها را متوجه نمی‌شود. وقتی این ابزار در دست مترجم متخصص قرار می‌گیرد، سطح توانایی او از 80 یا 90 درصد به 98 و نزدیك به 100 می‌رسد. در واقع، این فناوری مترجمان را از حالت مبتنی بر دانش فردی، به "مترجم سایبرگ" تبدیل می‌كند تا سطح كار بسیار بالاتر برود.
