محمدعلی مومنی، پژوهشگر و نویسنده، در برنامه «وطنم ایران» گفت: «یخچالهای طبیعی» اختراع ایرانیان، دسترسی به «یخ در دل كویر» را فراهم میساخت.
او افزود: گرمترین نقطه جهان در ایران و كویر لوت با دمای 70تا80درجه سانتیگراد است، اما ایرانیان با هوش و ابتكار خود زندگی در این نقاط را ممكن ساختند؛ در روزگاری كه هنوز فنآوری و انرژیهای نوین نبود، ایرانیان علیرقم طبیعت گرم و خشك، بواسطه قناتها، آب انبارها و «یخچالهای طبیعی» در تمام فصول سال حتی تابستان، یخ، آب و شربتهای خنك و گوارا داشتند؛ درواقع «یخچالهای طبیعی» از گنجینههای معماری تاریخی ایرانیان است كه هوش و ذكاوت و ابتكار ایرانیان را به نمایش میگذارد.
مومنی درخصوص معماری و اجزای «یخچالهای طبیعی» ایرانیان گفت: «یخچالها» سازههای گنبدی شبیه «آب انبار» ها بوده و بیشتر در مناطق گرم ایران ساختهمیشدهاست؛ چالهای بزرگ و گنبدی با شكافی در بالا برای هدایت هوای گرم به خارج از بنا، حوضچه و مخزن یخ و خروجی یخچال و دیوار سایهساز، كه همگی فضایی مناسب برای تولید و نگهداری یخ فراهم ساخته بود.
