صدای جمهوری اسلامی ایران
display result search

یکی از سفرنامه¬های دوران ناصرالدین¬شاه، سفرنامه¬ی خانم گرترود بل به نام"تصویرهایی از ایران" است که با مقدمه ایران¬شناسان مشهور انگلیسی آغاز شده است.

نویسنده : مهرنوش محتشمی
مارگارت گرترود لوثیان بل در سال 1868 میلادی در نواحی شمالی انگلستان به دنیا آمد و در 12 جولای سال 1926 میلادی در 58 سالگی درگذشت. وی از کودکی به تاریخ علاقه داشت و از دوران دبیرستان تصمیم گرفت رشته تاریخ را برگزیند. او از جمله نخستین زنان انگلیسی بود که به دانشگاه راه یافت و به دلیل روحیه پژوهشی و نیز سفرهای طولانی و ماجراجویانه‌اش به‌عنوان افسر سیاسی انگلستان در کشورهای خاورمیانه، کمک‌های شایانی به این کشور در دوران جنگ جهانی اول کرد.

گرترود بل از اوایل قرن بیستم به شدت شیفته مردم و کشورهای عربی شد و پس از آموختن زبان عربی و تحقیق درباره این کشورها به سفر در کشورهای عربی پرداخت. او بعدها به مقام دبیر واحد شرقی در کمیسیون عالی امور بغداد ارتقا یافت و به واسطه نقشی که در روی کار آمدن بسیاری از شاهان و شاهزادگان در عراق پس از جنگ جهانی اول داشت به‌عنوان «پادشاه ساز» دولت عراق شهرت یافت. وی در مدت حضورش در این کشور مدیر افتخاری اداره عتیقه‌جات این کشور شد. تاسیس موزه بغداد در عراق نیز از جمله اقدامات او در زمینه حفظ آثار فرهنگی بود.

در سال 1894 م. سفرنامه گرترود بل با نام «سفرنامه، تصویرهایی از ایران، شرح مسافرت» بدون ذکر نام نویسنده منتشر شد. در سال 1897 م. وی اشعاری از دیوان حافظ را چاپ کرد که سواد ادبیات فارسی و استعداد وی در شاعری را نشان می‌دهد. پس از انتشار این کتاب علاقه اصلی او متوجه دنیای عرب شد. از زمان نخستین دیدارش از بیت‌المقدس در سال 1899 م. تا هنگام درگذشتش که به سال 1926 م. در بغداد فرا رسید، بخش اعظم زندگیش در میان عرب‌ها گذشت. در سال 1957م. وی اولین اثر کثیرالانتشار خود به نام «بیابان و کشتزار» را منتشر کرد و با این اثر به‌عنوان یک محقق و سیاح مشهور شد.
کتاب‌های گرترود بل بیشتر دربار شرق و کشورهای خاورمیانه است که از این میان، دو کتاب او به صورت ویژه به ایران اختصاص دارد. او در سال 1892 م. برابر با 1271 ش. در زمان پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار به ایران آمد. این سفرنامه با مقدمه ایرانشناسان مشهور انگلیسی «سر دنیس راس» و «آرتور جان آربری» آغاز شده است. گرترود بل معتقد بود که «در فضای ایران جادوی خاصی وجود دارد که به دیدارکنندگان خود، شعر و افسانه الهام می‌کند، ایرانیان هم خود جاذبه زیرکانه‌ای دارند، زیرا چه شاهزاده و چه قاطرچی، شاعر و فیلسوف طبیعی‌اند.»

گرترود بل شیفته ایران و ایرانی و مشرق زمین بود و سادگی زندگی آنها را می‌ستود. او با دقت و ریزبینی به طرز زندگی ایرانیان نگریسته و دیده‌ها و شنیده‌های خود را ثبت کرده است. گرترود بل با تمام وجود ادبیات ایرانی را ستایش می‌کند و در سفرنامه خود می‌نویسد:
«هیچ چیز برای روح، آرامش‌بخش‌تر از آن نیست که در ننوئی که در میان چنارهای باغ‌ ایرانی بسته شده است دراز بکشی و اشعار حافظ را به زبان اصلی از کتابی با جلد چرمین منقش، که از بازار خریده‌ای، بخوانی.»

وی در کتاب خود به موضوع خرید زنان از بازار نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «صبح که وارد بازار می‌شوی، همه‌جا شلوغ است و زن‌های خانه‌دار را می‌بینی که زیر حفاظ چادری‌شان به سختی چانه می‌زنند، اصلا دنیا در مشرق‌ زمین سحرخیز است. صبح زود ایران بیدار است، همه در حال حرکت، خرید و زنان چادر به سر روستایی سوار بر قاطر به سمت شهر برای تهیه ارزاق و مردان برای کسب‌وکار.»

گرترود بل درباره دروازه‌های شهر تهران نیز می‌نویسد: «شهر، دروازه‌های متعدد دارد که با طاق‌ها و برج‌های کوچک، مزین به طرح‌ها و نقشه‌ها و کتیبه‌های آجری، باروهای چینه‌ای را می‌شکافند. فضای درون دیوارها بزرگ است، ولی به هیچ وجه پر از خانه نیست...»
هنگام ورود خانم بل به ایران، بیماری وبا در اوج شیوع خود بود و به وی فرصت مشاهده¬ی رفتار توده‌ی مردم ایران را در مقابل آن بلای هولناک داد.
بیشتر آنچه گرترود بل در تصویرهایی از ایران ثبت کرده، اکنون مدت¬هاست که تغییر یافته چنان¬که تقریبا قابل باز شناختن نیست. با این همه تأثیرات او ارزشی هر چه بیشتر دارد زیرا که او ، تناقضات خارق¬العاده¬ی یک سلطنت روبه زوال را نمایان می¬سازد که آخرین بقایای ایران قرون وسطایی بوده است.
او در این سفر ، از قزوین به تهران رفته و در بازگشت، پس از عبور از منجیل و رشت، از شمال کشور خارج شده و به باکو حرکت کرده است. در طول سفر با دقت و هوشمندی خاصی به طرز زندگی ایرانیان نگریسته و دیده¬ها و شنیده¬های خود را ثبت کرده است. او نسبت به مراسم و اعیاد مذهبی، عزاداری¬های دهه¬ی اول محرم و شب بیداری¬های شب¬های قدر توجه داشته و از ماه مبارک رمضان و روزه¬داری در سفرنامه اش ، سخن گفته است . مهمان‌نوازی، آداب و رسوم، پوشاک و ویژگی‌های ظاهری مردم ایران نیز برای او بسیار جالب توجه بوده است. بل بخشی از این کتاب را در هنگام اقامت در ایران نوشت و بخشی را پس از ورود به انگلستان به رشته تحریر درآورد.

مرتبط با این خبر

  • مدیر رادیو فرهنگ تبیین کرد؛ سطحی‌نگری و شتاب‌زدگی جوانان؛ چالش تعمیق هنر در جامعه

  • نگاهی به تک گویی در داستان کوتاه با «من می نویسم» در رادیو فرهنگ

  • رویای کاغذی داستان کیمیاخاتون را می‌خواند

  • مجموعه دار مردم شناسی اصناف قدیم ایران

  • نگاهی به زندگی و آثار و اندیشه های فارابی (بخش اول)

  • دلبند

  • معرفی کتاب « سرگیجه» در«چاپ اول» رایو فرهنگ

  • دکتر پروین گنابادی: سیاست نامه در سیاست هم سنگ شاهنامه در ادبیات است

  • بررسی آثار محمد بهارلو از نوازندگان قدیمی ویلن

  • مرور خاطرات گذشته ... خوب یا بد ؟