صدای جمهوری اسلامی ایران
display result search

اگر می خواهیم بدانیم که در جهان بینی ایرانیان چه چیزهایی ارزشمند و چه چیزهایی بی ارزش هستند، شاهنامه فردوسی بهترین سندی است که جهان بینی ایرانیان را به کامل ترین شکل ممکن و بهترین بیان ممکن بر ما عرضه می کند.

نویسنده : ارسطو جنیدی

به نام خداوند خورشید و ماه
که دل را به نامش خرد داد راه

سلام بر تو پارسی زبان دلباخته فردوسی بزرگ و تو فرزند پاک سرشت و دانای ایران زمین.
امروز هم با بخش سوم از ((دمی با شاهنامه)) میهمان چشمان پرمهرتان هستیم.
امروز به مباحث اخلاقی در این کتاب ارزشمند و نکوهش بدی ها و زشتی ها در شاهنامه خواهیم پرداخت.
شاهنامه برترین و کامل ترین نمود وجدان عمومی و خرد جمعی نیاکان پاک سرشت ماست.
هرآنچه در دیدگاه فرهنگ اهورایی ایران زمین دلسپردنی و زیبا و ستوده است، با شیرین ترین بیان ممکن در شاهنامه ذکر شده و نیز هرآنچه که ناپسند و زشت و نازیباست هم در شاهنامه نکوهش شده و شاهنامه از منظر اخلاقی اساساً اثری است که پهنه مبارزه نیکی با بدی و زیبایی با زشتی است.
به دیگر بیان، اگر می خواهیم بدانیم که در جهان بینی ایرانیان چه چیزهایی ارزشمند و چه چیزهایی بی ارزش هستند، شاهنامه فردوسی بهترین سندی است که جهان بینی ایرانیان را به کامل ترین شکل ممکن و بهترین بیان ممکن بر ما عرضه می کند.
هر صفت ناپسند و ناستوده ای که در وجود شخصیتهای کریه و پلید حماسه ملی ما ظهور یافته فرصتی به شاعر حماسه سرای ما بخشیده تا آن بدی ها را در مقابل چشمان خواننده اثر ، رسوا سازد. دقت فردوسی در تشریح شخصیتهای منفی اثرش یک نقطه قوت بی نظیر برای کتاب مستطاب اوست.
در دیگر آثار ادب پارسی شخصیت پردازیها بسیار بسیار زیبا و دقیق هستند اما در قیاس با شاهنامه تا این حد دقیق نیست و دیگر شاعران بزرگ ما اگر توفیقی در شخصیت پردازی داشته اند به علت پیروی و پا جا پای فردوسی بزرگ گذاشتنشان بوده است. گرچه باز هم به اندازه فردوسی در این کار موفق نبوده اند، جز نظامی گنجه ای که حقیقتاً از عهده برآمده است.
پس می توان گفت بدون تردید هیچ کتابی به اندازه شاهنامه در تحلیل شخصیتهای داستانی خویش موفق نبوده است. حتی شاهنامه در قیاس با آثار ادبیات سایر ملل نیز از این جهت کاملاً برابری دارد و موضوع شخصیت پردازی در این کتاب حتی از بهترین آثار کلاسیک ادبیات مغرب زمین نیز برجسته تر و پخته تر است.
شخصیتهای شاهنامه تخت و یک دست و منجمد نیستند؛ بلکه زنده و پویا هستند. با تمامی پیچیدگی های یک شخصیت انسانی.
شخصیتهای منفی شاهنامه با رفتارهای نکوهیده خود به شکلی غیر مستقیم فطرت پاک انسانی ما را به چالش و مبارزه دعوت می کنند.
دیدن هر صفت بدی ما را به نفرت از آن صفت و فاعل آن صفت برمی انگیزد و در واقع شاعر هنرمند ما به قدری استادانه بدیهای هر شخصیت بدی را به تصویر می کشد که ضمیر پاک و دل مصفای خواننده ناخودآگاه از آن شخصیت و آن رفتار اهریمنی بیزاری می جوید و بلعکس به سمت چهره های نیک سرشت و عزیز و خوب شاهنامه میل و کشش پیدا می کند.
از میان صفات رذیله انسان در این مجال به چند مورد اشاره می کنیم که نکوهش آنها در شاهنامه فردوسی بزرگ متجلی شده است. البته مباحث اخلاقی و انسان ساز در شاهنامه به قدری گسترده و فراوان است که از مجال صدها مقال و مقاله نیز بیرون خواهد بود و ما به ناچار تنها به صورت اشاره به موارد انگشت شماری می پردازیم.

نکوهش آزمندی:
استاد بزرگوار و بی همتای ما، حکیم ابوالقاسم فردوسی بزرگ، هریک از خوی های زشت را نکوهش فراوان کرده است لیکن آز را سرچشمه همه زشتیهای اخلاقی می داند و بیشتر بدی ها را وابسته به آز می شناسد:

ایا دانشی مرد بسیار هوش/
همه جامه آزمندی مپوش //
چه جویی ازین تیره خاک نژند؟ /
که هم بازگرداندت مستمند //

این کلام فردوسی بزرگ با احادیث زیبای فرهنگ اسلامی نیز همخوانی دارد. مثلا با این روایت که حضرت پیغمبر اکرم فرمودند: ((حب دنیا ریشه تمامی گناهان است.)) و آزمندی نیز در حقیقت چیزی جز رها کردن افسار اسب سرکش نفس و دلبستگی به دنیای دون نیست.

و این یک حقیقت است که هرکدام از ما در نهایت در چند وجب خاکی که به اندازه قامتمان باشد خواهیم آرامید:

سرانجام هم جز به بالای خویش/
نیابد کسی بهره از جای خویش //

آزمندی چنان دیو خطرناک و سرکشی است که حتی چشم دل و جان انسان را هم می بندد و کار را به جایی می رساند که ضحاک وار، پدر عزیز خویش را از پای در می آورد و یا جوانی نازنین چون سیاووش را که جز نیکی و مهربانی نیندوخته است،به خنجر کین افراسیاب سر می برد.
این حرص و آز موجب تلخکامی و بدبختی بشر است. در واقع بشر تنها اگر آزمندی را رها کند ، شادمانی و شادکامی و خوشبختی به او روی آورد:

همه تلخی از بهر بیشی بوَد /
مبادا که با آز خویشی بوَد //
گرت دل نه با رای آهرمنست /
سوی آز منگر که او دشمنست //

آزمندی سبب می شود که انسان حتی از مال و دارایی خود وه باید موجب رفاه و آسایش او باشد نیز نتواند بهره ای ببرد. زیرا حرص و آز او را به خساست وا می دارد:

بپوش و بپاش و بندش و بخور /
تو را بهره اینست ازین رهگذر //
چو دانی که ایدر نمانی دراز /
به تارُک(= بالای سر، فرق سر) چرا بر نهی تاج آز ؟ //
به رنج درازیم و در چنگ آز /
ندانیم ما آشکارا ز راز //

و نمونه ای از طنزی زیبای کلام فردوسی بزرگ. استاد می فرماید آنکه آز می ورزد در حقیقت پاسبان مال دیگران است. زیرا آز او اجازه لذت بردن از مال و ثروتش را نمی دهد و این خساست او تا پای گور همراه او خواهد بود. نهایتاً این بازماندگانند که از حاصل آزمندی او بهره می برند:

به بیشی چرا شادمانی کنم؟ /
بدین خواسته پاسبانی کنم؟ //

و خلاصه کلام در نکوهش آزمندی آنکه:
تو از آز باشی همیشه به رنج /
که همواره سیری نیابی ز گنج //

و خسّت که نتیجه و حاصل طبیعی آز است نیز در کلام استاد ما نکوهیده است. آنکه خسیس و ظالم است در حقیقت به خود ظلم می کند و تباه کنند ان نفس پاک الهی درون خویش است :

لئیمی و کژی ز بیچارگیست /
به بیدادگر بر، بباید گریست //

از دیگر صفات ناپسندی که در شاهنامه نکوهیده شده است باید به دروغگویی اشاره کرد.
می دانیم که در فرهنگ درخشان ایران باستان هیچ گناهی بدتر و زشت تر از دورغگویی وجود ندارد.
دروغگو هرچند بکوشد که دروغ خوبگیش را زینت دهد و زیبا جلوه دهد اما انسانهای خردمند می به دروغ او می برند و این دروغ وی در نزد خردمندان هرگز فروغ و نورانیتی نخواهد یافت:

وگر نیز گَردی به گِرد دروغ /
نگیرد برِ من دروغت فروغ //

مکن دوستی با دروغ آزمای /
همان نیز با مرد ناپاک رای //

به گِرد دروغ هیچ گونه مگرد /
چو گَردی، بوَد بخت را روی زرد //

چنان که گفته شد سخنان پند آموز و گفتارهای بسیار زیبای حکیمانه اخلاقی در شاهنامه بسیار بسیار فراوانند و امروز به ذکر فوق ابعاده کوتاهی از دو صفت نکوهش شده در شاهنامه بسنده کردیم. در گفتارهای بعدی باز هم به اخلاق در شاهنامه خواهیم پرداخت.

تا هفته آینده و دیداری دوباره، در کنار شاهنامه، دلتان شادمان و اندیشه تان پر فروغ باد...

مرتبط با این خبر

  • یادی از استاد بزرگوار، دکتر غلامحسین یوسفی

  • « جزء از کل »

  • معرفی برگزیدگان یازدهمین جایزه ی ادبی جلال آل احمد

  • الهام گرفتن شاعران از طبیعت

  • هفت کوچه: لالایی ها در فرهنگ مردم

  • وقتی خیال در می زند: گفتگو با رحمت امینی

  • برنامه پرونده مشاوره حقوقی می دهد: نفقه و شرایط آن

  • خواننده آی نسیم سحری میهمان امروز برنامه" سروش" رادیو فرهنگ

  • آغاز جشنواره‌ی سینما حقیقت با «برای آزادی»

  • « پس پرده »