صدای جمهوری اسلامی ایران
display result search

سفرنامه کلنل استوارت شامل نکات مهمی از نظر رقابت و کشمکش شدید روسیه و انگلیس و غفلت و تسامح مقامات ایرانی است.

نویسنده : مهرنوش محتشمی

در دوران سلطنت طولانی ناصرالدین شاه ، دو دولت مقتدر روسیه و انگلیس سرگرم مبارزه و کشمکش بودند و هر یک برای گسترش نفوذ و اقتدار خود، تلاش و فعالیت می‌کردند و درباریان و رجال ناصری نیز به عیاشی و خوشگذرانی مشغول بودند. برخی کتابهای تاریخی باقیمانده از این دوره که به وسیله نویسندگان متملق درباری نوشته شده ،حقیقت بسیاری از قضایا را بیان نکرده و حتی گاهی مؤلفین مزدور بر روی حقایق تاریخی سرپوش نهاده و صورت وقایع را برگردانده و تحریف کرده‌اند.
در این روزگار ، عدۀ زیادی از مأمورین بریتانیا به عناوین گوناگون به ایران آمده‌ و هر یک سرگذشت مسافرت خود و حوادث جالب توجه این مملکت را نوشته و برای استفاده مأمورین بعدی چاپ و منتشر کردند که مطالعه این قبیل سفرنامه‌ها به روشن کردن افکار عمومی کمک فراوانی می‌کند. سفرنامه کلنل استوارت یکی از این سفرنامه هاست .
ماجرای چگونگی حضور استورات در ایران از آنجایی آغاز شد که در سال 1880 میلادی ژنرال اسکوبلف از طرف دربار تزار مأمور شد عشق‌آباد و آن نواحی را متصرف شده و دولت انگلیس نیز متقابلاً تصمیم گرفت از افغان و ایران و عثمانی ،سدی در مقابل روس‌های تزاری به وجود بیاورد.
در همین تاریخ مستر ادنوان یکی از مأمورین عالی رتبه انگلستان به عنوان خبرنگار روزنامه دیلی‌نیوز به مرو رفت تا از نزدیک شاهد فعالیت‌های روزافزون مأمورین تزار باشد و با تهیه اطلاعات لازم دولت متبوع خود را برای مقابله با روس‌ها آماده نماید. به دنبال عزیمت او، کلنل استوارت انگلیسی وارد صحنه می شود.
کلنل چارلز استوارت فرزند ارشد الجرنون استوارت در سال 1836 میلادی در سیلان متولد شد. مادرش فرزند کلنل کلمنت، فرمانده توپخانه سیلان بود. او مانند دیگر کودکان انگلیسی متولدشده در سیلان، علاوه بر زبان انگلیسی به زبان سینهالی آشنایی داشت و می‌توانست به آسانی به این زبان صحبت کند.
کلنل استوارت که در جنگ‌های واقعی هندوستان و سرکوبی شورشیان، خدمات شایانی انجام داده بود مأمور ایران می‌شود تا از آنجا به خراسان و از خراسان خود را به سرحدات روسیه و افغان برساند.
کلنل استوارت با لباس مبدل و به طور ناشناس یعنی به اسم خواجه ابراهیم ارمنی به اصفهان می‌رود و از آنجا روانه خراسان می‌شود. او مشاهدات دقیق خود را در سفرنامه اش ثبت می کند بطوریکه یادداشت‌های کلنل استوارت حاوی نکات مهمی از لحاظ رقابت و کشمکش شدید روسیه و انگلیس و در عین حال ، غفلت و تسامح مقامات ایرانی بود.
کلنل استوارت چهار مأموریت عمده داشت که شامل سرکوبی شورشیان هند (مه 1857 ـ ژوئیه 1866) سرکوبی شورشیان ایل جواکی افریدی در کودت هند (14 سپتامبر 1869 ـ مه 1878) جمع‌آوری اطلاعات دربارۀ عملیات روس‌ها و وضعیت ترکمن‌های آخال در اطراف دره‌گز (8 مارس 1880 ـ 24 آوریل 1881) و نظارت در امور سرحدی ایران و افغانستان با اقامت در خواف (22 اکتبر 1881 ـ فوریه 1886) بود.
علاوه بر گزارش این چهار ماموریت در سفرنامه او ، یادداشتهایی درباره‌ی وضعیت منطقۀ تراکمه نکه و وضع رودخانه‌های تجن و مرغاب؛استفاده از نفت برای سوخت کشتی‌های بخار و توسعه راه آهن آسیای مرکزی نیز آمده است .
کلنکل استورات در سال 1886 م/1303 ق به سمت کنسول دولت انگلیس در رشت تعیین شد و در این مسافرت مأموریت یافت به دریای احمر برود. سپس در تفلیس به خدمت وزیر مختار انگلیس، سر هنری دراموند ولف فرزند دکتر ولف معروف رسید و به اتفاق عازم رشت شدند. کلنل از رشت مأمور استرآباد شد؛ بعد مأمور مشهد گردید سپس به سمت کنسول انگلیس در تبریز تعیین شد.
او در تبریز مورد توجه ولیعهد (مظفرالدین میرزا) قرار گرفت و در این سمت دوبار مأمور استرآباد شد و در نوبت دوم به تهران رفت و با ناصر‌الدین شاه ملاقات کرد. او در سال 1890م/1307ق در لندن بود و در سال 1896م/1309 ق مأمور اودسا شد. سرانجام پس از سالها خدمت،کلنل استورات عاقبت از دایرۀ سیاست شرق خارج و بازنشست شد.
مدتی بعد کلنل خاطرات خود را به رشتۀ تحریر درآورد اما کتابش در سال 1911 میلادی و بعد از مرگش در لندن به چاپ رسید.این کتاب در زمان ناصرالدین شاه قاجار توسط مترجم دارالترجمه‌ی همایونی، به فارسی ترجمه شد.

مرتبط با این خبر

  • رئیس بخش فرهنگی سفارت اروگوئه به رادیو فرهنگ آمد

  • رادیو کتاب: گفتگوبا مترجم «خانه ای که در آن بزرگ شدیم»

  • بی تو مهتاب شبی باز از آن کوچه گذشتم...

  • گفت و گو با سیروس همتی در برنامه "هفتانه "

  • هفتانه از اجرای نمایش «مُزامُزا» تا قلم زنی روی چرم

  • نخستین دندان انسان نئاندرتال در ایران کشف شد

  • با فرهنگ سفر کنیم: چگونگی انتخاب تور برای سفر

  • نگاهی به دوران پیشدادیان در شاهنامه / قسمت ششم

  • « تسلیم سوم»

  • سفر به قله کلیمانجارو ، بام آفریقا