صدای جمهوری اسلامی ایران
display result search

در اواسط قرن چهارم هجری، انجمنی مخفی در بصره و بغداد تشکیل شد. اعضای این انجمن جمعی از عالمان و اندیشمندان بزرگ اسلام بودند. این انجمن نامِ "اخوان الصفا" را برای خود برگزیدو رساله هایی را نگاشت که به "رسائل اخوان الصفا" موسوم شد.

نویسنده : علی شالچیان
این گروه بر این باور بودند که دیانت مردم به خرافات و اوهام آمیخته شده است و برای پاک کردن دین از آلودگی های انحرافی راهی جز بهره گیری از اندیشه و تعمق و فلسفه ورزی نیست . ایشان می گفتند که برای استواری دین باید از معارف حِکمی و عقلی بهره جست تا مورد قبول اندیشمندان و دانشمندان ملل مختلف قرار گیرد. ایشان همچنین در رسائل اخوان الصفا تصریح کرده اند که فلسفه چون از زبانی به زبان دیگر آمده است، حقایق نامفهوم و پیچیده شده است و تحریفات در آن راه یافته است؛ و از این رو، ما می خواهیم مقاصد اصلی فلاسفه را روشن تر، بیان کنیم تا درخور فهم گردد.
اعضای این انجمن در انواع علوم و فنون که در آن عصر متداول بود و همچنین در معارف مذهبی و تاریخ ملل و شرایع و ادیان مهارت داشتند. ایشان گرد هم می نشستند و مسائل عقلی و دینی و اجتماعی را مطرح می کردند و به تبادل نظر در آن ها پرداختند و در پایان آنچه به نظرشان پسندیده و درست می آمد به عنوان رسائل اخوان الصفا نوشته می شد. رسائل اخوان الصفا مشتمل بر 51 رساله به علاوه یک رساله دیگر بود، که هر یک در علمی از علوم تالیف شد.
مؤلفان این رسائل نام خود را آشکار نمی کردند، اما در نشر افکار و عقاید خویش ساعی بودند و مقالات ایشان حدود یک قرن در سراسر بلاد و ممالک اسلامی انتشار یافت و فکرها را به خود متوجه کرد و در مجامع علمی و دینی گفتگوها از ایشان شد؛ هرچند به دیده انکار در اندیشه های آن ها می نگریستند.
اخوان الصفا، برای تعلیم آموزش اصول خودشان، شیوه های خاصی داشتند. ایشان افراد را به چهار دسته تقسیم می کردند: گروهی مبتدیان بودند که از 15 تا 30 سال داشتند. گروه دوم، اشخاصی بودند که 30 تا 40 سال داشتند و گروه سوم افراد40 تا 50 ساله بودند. این سه گروه هر کدام در شرح و نشر رسائل، وظیفه خاصی برعهده داشتند؛ ولی گروه چهارم افرادی بودند که سن آن ها بالای پنجاه بود و معتقد بودند که وقتی سن اعضا بالا می رود، دیگر عقایدشان محکم و استوار شده است و حق را می بینند و این مرتبه همان مرتبه حکیمان است.
اخوان الصفا بیشترین تمرکز خود را برای دعوت جوانان صرف می کردند و می گفتند که خدا هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر اینکه جوان بود؛ و همیشه اولین کسانی که آن پیامبرانِ جوان را دروغگو می خواندند، پیران آن قوم بودند؛ و در این مورد به آیات زیادی از قرآن، استناد می کردند.
نخستین کسی که رسائل اخوان الصفا را به بلاد اندلس بُرد ابوالحکم عمرو بن عبدالرحمن کرمانی بود. چیزی نگذشت که رساله ها در تمام بلاد اندلس منتشر شد و دانشمندان نواحی مختلف در مورد این مقالات بحث ها کردند . ورود این رسائل در اندلس نزدیک صد سال پس از تشکیل اصل جمعیت اخوان الصفا و تألیف رساله ها واقع شد، ولی اندلسی ها نخستین بار این مقالات را از ابوالحکم شنیدند؛ و از این رو، بعضی تصور کرده اند که مؤلف اصل رسائل اوست.
پنج تن از اعضاء اخوان الصفا و نویسندگان رسائل به طوری که از گفتار ابوحیان توحیدی به دست می آید از این قرار است : ابوسلیمان محمد بستی معروف به مقدسی و ابوالحسن علی بن هارون زنجانی و ابواحمد مهرجانی و عوفی و زیدبن رفاعه . اخوان الصفا در نوع‌ تفکر ریاضی‌ خود به‌ اندیشه‌های‌ فیثاغورث‌ نزدیک‌ شده‌ اند و روی‌ این‌ مسئله‌ که‌ حقایق‌ اشیاء از اعداد تشکیل‌ می‌شود تکیه‌ کرده‌اند.
به‌ نظر می‌رسد آنچه‌ اخوان الصفا در باب‌ آلوده‌ شدن‌ شریعت‌ به‌ جهل‌ جاهلان‌ ابراز داشته‌اند خالی‌ از نوعی‌ موضع‌گیری‌ سیاسی‌ نبوده‌ باشد. این‌ جماعت‌ با دستگاه‌ خلافت بغداد سر سازگاری‌ نداشتند و خلفای‌ عباسی‌ را برای‌ اداره‌ امور مسلمانان‌ شایسته نمی دانستند.
در اندیشه اخوانالصفا خواست های بشری همگی به‌ میلِ به بقا و کراهت‌ از فنا باز می گردد. ایشان معتقد بودند که تمامی اصول‌ و قوانین‌ اخلاقی ریشه‌ در میلِ به بقا و کراهت‌ از فنا و نابودی دارد و این‌ اخلاق‌ سرچشمه افعال‌ و صنایع‌ و معارف‌ آدمیان‌ است‌. از نگاه‌ ایشان‌، خُلقیات‌ آدمی بر دوگونه‌ است‌: خلقیات‌ فطری، و خلقیات ‌اکتسابی، که‌ بر اثر عادت‌ و تکرار پدید آمده‌ است.‌ اخلاق‌ فطری یا طبیعی در واقع‌ نوعی آمادگی در هر یک‌ از اعضای پیکر آدمی است‌ که‌ نفس‌ آدمی به‌ کمک‌ آن،‌ کار یا علمی را آسان تر فرا می گیرد؛ و این‌ همان‌ است‌ که‌ به‌ آن‌ استعداد اطلاق‌ می شود و عمل‌ کردن‌ بر خلاف‌ آن‌ منوط‌ به‌ امر و نهی و فکر و اجتهاد و رغبت‌ است‌؛ اما اخلاق‌ اکتسابی به‌ کمک‌ عادت‌ و تکرار حاصل‌ می شود. در واقع،‌ عادات‌ جاری با مداومت‌ و تکرار موجب‌ تقویت‌ خُلقیات‌ مشابه‌ با آن‌ عادت ها می گردد. از همین‌ روست‌ که‌ پرورش‌ یافتن‌ کودکان‌ و مصاحبت‌ آنان‌ با افراد شجاع، موجب‌ همانندی اخلاقی و رفتاری با آنان‌ می شود .
از نگاه‌ اخوان الصفا خُلق‌ و خوی های اکتسابی، همچون‌ علوم‌ و معتقدات‌ و اعمال‌ اختیاری هیچگاه‌ از نفس‌ جدا نمی شوند و گویی جزء وجود آدمی می گردند. اخوانالصفا قائل‌ به‌ پیوندی استوار میان‌ اعتقادات‌ و اخلاق‌ و تأثیر متقابل‌ آن‌ دو بر یکدیگر بودند و اعتقاد آدمی را رفتارساز و رفتار او را اعتقادساز می دانستند. از نظر ایشان خلق‌ و خوی ها و رفتارهای اکتسابی برتر از خُلق‌ و خوهای طبیعی و فطری بود. در نگاه ایشان، اخلاق‌ و طبایع‌ آدمیان‌ به سبب چهار عامل، با یکدیگر فرق دارد: الف- اَخلاط‌ اجساد و چگونگی امتزاج‌ آن‌ اخلاط‌ ب- خاک‌ و هوای شهرها ج- تربیت‌ بر حسب‌ِ دیانتِ‌ آباء و اجدادی و معلمان‌ و استادان د-‌ تاثیرات نجومی.
اخوان الصفا معتقد بودند که تحقق‌ علم‌ و تحقق هر صنعت‌ نیاز به‌ دو قطبِ استاد‌ و دانشجو‌ دارد و وجود استاد در هر صنعت‌ و دانش‌ و فنی ضروری است‌؛ و این‌ را هر استاد باید از استاد دیگری آموخته‌ باشد. از همین‌ روست‌ که‌ ایشان داشتنِ‌ استادی‌ با هوش‌، خوش‌ طینت‌، خوش‌ اخلاق‌، روشن‌ ضمیر، دانش‌ دوست‌، حق‌جو و فاقدِ تعصب‌ را سعادتی برای دانشجو می دانستند و استاد را در کنار پدر جسمانی، پدر روحانی دانشجو‌ به‌ شمار می آوردند.
اخوان الصفا بر این باور بودند که دانشجو‌ باید‌ هفت‌ خصلت‌ را دارا باشد: پرسشگری، سکوت‌، گوش‌دادن‌، اندیشیدن‌، به‌ کاربستن‌ آموخته، طلب‌ راستی از خود، کثرت‌ ذکر و ترک‌ خودبینی. از نکات‌ مهمی که‌ اخوان الصفا بر آن‌ بسیار تأکید کرده اند این است که ‌دانشجو باید علم‌ و معلوم‌ را درست‌ بشناسد و چگونگی پرسش‌ کردن‌ را بیاموزد، تا بداند که‌ چه‌ بپرسد و اگر از او سؤال‌ شد، چگونه‌ پاسخ‌ گوید. اخوان الصفا علم‌ و صنعت‌ را تا حدودی ارثی می دانستند و معتقد بودند که مهارت‌ آبا و اجداد به‌ فرزندان‌ به‌ صورت‌ ارثی، منتقل‌ می شود. افزون‌ بر این‌، ایشان قائل به تأثیر نجوم‌ و کواکب‌ در روند یادگیری علوم‌ و صنایع‌ بودند.

مرتبط با این خبر

  • ویژه برنامه سی‌وششمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر از رادیو فرهنگ

  • برنامه های روز هشتم سی و سومین جشنواره بین المللی موسیقی فجر

  • « گربه سیاه»

  • قائم‌مقام سی و ششمین جشنواره تئاتر فجر در جادوی صحنه

  • گفتگو با غزل تاجبخش در رادیو فرهنگ

  • آداب شب نشینی در فرهنگ مردم

  • آداب شب نشینی در فرهنگ مردم

  • آخرین رویدادهای جشنواره موسیقی فجر هر شب در نیستان

  • فلسفه یونان

  • « خواب آلود »